Παλιά πόλη Ηρακλείου

Η παλιά πόλη του Ηρακλείου είναι 400 χρόνια ενετικής, οθωμανικής και νεοελληνικής αρχιτεκτονικής συνωστισμένα σε ~600 μέτρα ακτίνα γύρω από την κεντρική πλατεία Ελευθερίου Βενιζέλου — που όλοι ξέρουν ως “τα Λιοντάρια”. Από τα τρία ενετικά τείχη μέσα προς τη θάλασσα, ο πεζόδρομος της 25ης Αυγούστου σε οδηγεί στο παλιό λιμάνι και τον Κούλε. Ανάμεσα, τέσσερα μνημεία αλλάζουν τη Βενετία με τη Συρακούσα, την Κωνσταντινούπολη με το Ηράκλειο: η κρήνη Μοροζίνι, ο Άγιος Τίτος, η Λότζια, και η βασιλική του Αγίου Μάρκου.

Λιοντάρια — η κρήνη Μοροζίνι (1628)

Στο κέντρο της πλατείας Ελευθερίου Βενιζέλου, η περίφημη κρήνη Μοροζίνι εγκαινιάστηκε στις 25 Απριλίου 1628 — γιορτή του Αγίου Μάρκου, προστάτη της Βενετίας. Δωρεά του τότε Γενικού Προβλεπτή της Κρήτης Φραντσέσκο Μοροζίνι (πρόγονος του γνωστότερου Μοροζίνι που πολιόρκησε την Αθήνα και ανατίναξε τον Παρθενώνα).

Γιατί υπάρχει

Το Ηράκλειο δεν είχε φυσικές πηγές — το νερό ήταν χρόνια πρόβλημα της πόλης. Ο Μοροζίνι κατασκεύασε 15 χιλιόμετρα αγωγό που μετέφερε νερό από τις πηγές του Γιούχτα (όρος ~7χλμ. νότια) στην κεντρική πλατεία. Η κρήνη ήταν η τελική απόληξη του αγωγού — και έλυσε το πρόβλημα ύδρευσης για 300+ χρόνια.

Τι θα δεις

Η κρήνη έχει οκτάλοβη βάση (8 λοβωτά τμήματα) που επιτρέπει σε 30 ανθρώπους ταυτόχρονα να γεμίζουν αγγεία. Στα όρια κάθε λοβού σκαλιστά λιοντάρια — οχτώ κεφαλές που “φτύνουν” το νερό. Τα λιοντάρια ήταν σύμβολο βενετικής εξουσίας (το Λιοντάρι του Αγίου Μάρκου), αλλά εδώ έχουν διαφορετική στάση από το επίσημο βενετικό σύμβολο — λιγότερο “πολεμικά”, πιο “καλλιγραφικά”.

Στο ανώτερο τμήμα τοίχωμα οκτάγωνο με ανάγλυφες παραστάσεις: νηρηίδες, τρίτωνες, δελφίνια σε ρευστή κίνηση. Στην κορυφή, παλιότερα υπήρχε άγαλμα του Ποσειδώνα που έχει χαθεί.

Στους οθωμανικούς χρόνους (1669-1898) η κρήνη ονομάστηκε “Çinili Çeşme” (κρήνη με τις πορσελάνες) και προστέθηκαν μαρμάρινα κιγκλιδώματα γύρω από τη βάση και επιγραφή με χρυσές αραβικές λέξεις. Τα οθωμανικά αυτά στοιχεία απομακρύνθηκαν στις αρχές του 20ού αιώνα για να επανέλθει η ενετική όψη.

Σήμερα

Η πλατεία είναι το ζωντανό κέντρο της παλιάς πόλης. Καφέ-μπαρ περιμετρικά (κάποια τουριστικά, κάποια αυθεντικά), μπροστά στην κρήνη Μοροζίνι. Οι νεαρές ομάδες κάθονται στα σκαλάκια της κρήνης, ντόπιοι μαζεύονται για βραδινή βόλτα, και αυτό είναι το σημείο όπου κάποιος σου δίνει ραντεβού στο Ηράκλειο.

Άγιος Τίτος

Λίγα μέτρα ανατολικά της πλατείας, η εκκλησία του Αγίου Τίτου στέκει σε δική της μικρή πλατεία.

Η ιστορία

Το αρχικό κτίριο χτίστηκε τον 10ο αιώνα — μετά την ανακατάληψη της Κρήτης από τον Βυζαντινό στρατηγό Νικηφόρο Φωκά (961 μ.Χ.) που έβγαλε τους Άραβες. Ήταν τρίκλιτη βασιλική 170+ μέτρων μήκους — ο καθεδρικός ναός της βυζαντινής Κρήτης.

Στους βενετικούς χρόνους ο Άγιος Τίτος διατηρήθηκε ως ορθόδοξος ναός (αν και υπό κάποιες περιόδους χρησιμοποιήθηκε ως καθολική εκκλησία). Στους οθωμανικούς χρόνους μετατράπηκε σε τζαμί (Vezir Cami).

Το 1856 καταστράφηκε από σεισμό. Ξαναχτίστηκε ως τζαμί το 1869 ως “Yeni Cami” (“Νέο Τζαμί”) — αυτό είναι το κτίριο που βλέπεις σήμερα. Επιστράφηκε στη χριστιανική λατρεία το 1925 και εδραιώθηκε ξανά ως Άγιος Τίτος.

Σήμερα

Από έξω, ο Άγιος Τίτος έχει έντονο οθωμανικό χαρακτήρα — ο μιναρές αφαιρέθηκε αλλά η συμμετρία του 19ου αιώνα παραμένει. Από μέσα, ξύλινη οροφή, ψηφιδωτά της Παναγίας, κάρα του Αγίου Τίτου σε λειψανοθήκη (επεστράφη από τη Βενετία το 1966 — οι Βενετοί την είχαν πάρει το 1669).

Άγιος Τίτος: ο πρώτος επίσκοπος της Κρήτης, μαθητής του Αποστόλου Παύλου που χειροτόνησε τη Χριστιανική κοινότητα του νησιού τον 1ο αιώνα μ.Χ. Είναι ο προστάτης της Κρήτης.

Είσοδος: ελεύθερη. Σεμνό ντύσιμο. Φωτογραφίες χωρίς φλας.

Λότζια — Δημαρχείο

Στη γωνία της 25ης Αυγούστου, η Λότζια είναι το πιο ωραίο βενετσιάνικο κτίριο της πόλης. Χτίστηκε γύρω στο 1628 από τον Φραντσέσκο Μοροζίνι (ο ίδιος που έφερε το νερό) ως τόπος συνάντησης ευγενών της βενετικής Κρήτης. Εδώ συζητούνταν εμπορικά, οικονομικά και πολιτικά θέματα.

Η αρχιτεκτονική είναι πιστή αντιγραφή της Βασιλικής του Παλάδιο στη Βιτσέντζα — διώροφο κτίριο με τοξωτές πύλες στο ισόγειο και πύλες με βασκετικά μετόπες στον πάνω όροφο.

Στους οθωμανικούς χρόνους χρησιμοποιήθηκε ως κρατικό γραφείο, ξαναχτίστηκε από τον σεισμό του 1856 και εν μέρει το 1944 (βομβαρδισμοί), και από το 1987 στεγάζει το Δημαρχείο Ηρακλείου. Στις βραδινές ώρες φωτίζεται και είναι από τα πιο φωτογραφημένα σημεία.

Οδός 25ης Αυγούστου (Ruga Maistra)

Η κεντρική αρτηρία της παλιάς πόλης που συνδέει την Πλατεία Λιονταριών με το Παλιό Λιμάνι και τον Κούλε. Στους ενετικούς χρόνους ήταν η περίφημη “Ruga Maistra” (“Κύρια Οδός”) — η εμπορική και πολιτική οδός της πόλης. Εδώ βρίσκονταν:

• Η Λότζια (συμβούλιο ευγενών)
• Το Παλάτσο Ντουκάλε (Δουκικό Παλάτι, το σημερινό Δημαρχείο στη γωνία)
• Το Παλάτσο Ντελ Καπιτάνο (έδρα του Στρατηγού Διοικητή)
• Η Βασιλική του Αγίου Μάρκου (1239), σήμερα Δημοτική Πινακοθήκη

Σήμερα είναι πεζόδρομος, στρωμένος με μαρμάρινες πλάκες, με τα πιο όμορφα νεοκλασικά κτίρια της πόλης. Η συνέχεια είναι οδός Δαιδάλου που σε φέρνει στα Λιοντάρια.

Βασιλική του Αγίου Μάρκου

Στο μέσο της 25ης Αυγούστου, η Βασιλική του Αγίου Μάρκου (κτίρια του 1239) ήταν ο καθεδρικός ναός της Βενετοκρατίας στο Ηράκλειο. Στους οθωμανικούς χρόνους τζαμί (“Defterdar Camisi”), σήμερα Δημοτική Πινακοθήκη Ηρακλείου με μόνιμη έκθεση κρητικής τέχνης. Είσοδος ελεύθερη.

Πύλη του Ιησού (Πύλη Καινούργια)

Στη νότια άκρη της παλιάς πόλης, η Πύλη του Ιησού ή Πύλη Καινούργια είναι η σημαντικότερη ενετική πύλη που σώζεται. 1567 χτίστηκε ως μέρος του τείχους Σαμπιονάρα. Πετοιεντά μάρμαρα σκαλισμένα με λιοντάρια του Αγίου Μάρκου και επιγραφές. Σήμερα από κάτω της περνάει η κίνηση — μένει όρθια ως σύμβολο της παλιάς οχύρωσης.

Άλλα μνημεία της παλιάς πόλης

Πλατεία Κορνάρου

100 μέτρα ανατολικά των Λιονταριών, η πλατεία Κορνάρου φιλοξενεί:

• Το Μνημείο Έρωτα και Αρετούσας: σύγχρονο γλυπτό 1962 αφιερωμένο στο διάσημο κρητικό έπος του Βιτσέντζου Κορνάρου (1590-1614).
• Η Bembo Φοντάνα: τετράγωνη βενετσιάνικη κρήνη του 1552 με ρωμαϊκή σαρκοφάγο ως δεξαμενή και γυναικείο άγαλμα ρωμαϊκής εποχής στην κορυφή.
• Το Sebil: μικρό οθωμανικό περίπτερο 1776 για διανομή νερού στους πιστούς. Σήμερα καφέ.

Πλατεία Αγίας Αικατερίνης

Δίπλα στον Άγιο Μηνά (μητροπολιτικό ναό), η Αγία Αικατερίνη είναι εκκλησία-μουσείο του 16ου αιώνα. Από τη σχολή της Σιναϊτικής μονής — εδώ σπούδασε ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (Ελ Γκρέκο) πριν φύγει για Βενετία και Τολέδο.

Άγιος Μηνάς

Ο μεγαλύτερος ναός της Κρήτης (~3.000 ατόμων χωρητικότητα), νεοβυζαντινός 1862-1895, με εξαιρετικό εικονοστάσιο σκαλισμένο σε ξύλο.

Πρακτικές πληροφορίες

Διαδρομή ολόκληρης παλιάς πόλης (3 ώρες):

1. Λιοντάρια (15 λεπτά) — κρήνη Μοροζίνι, καφέ
2. 25ης Αυγούστου πεζόδρομος (10 λεπτά) — Λότζια, Άγιος Μάρκος
3. Άγιος Τίτος (20 λεπτά)
4. Κούλες & Παλιό Λιμάνι (30-60 λεπτά)
5. Επιστροφή μέσω 25ης Αυγούστου, στροφή στην οδό Δαιδάλου
6. Πλατεία Κορνάρου (15 λεπτά) — Μνημείο, Bembo
7. Αγία Αικατερίνη και Άγιος Μηνάς (30 λεπτά)
8. Επιστροφή στα Λιοντάρια για βραδινό

Στάσεις φαγητού:

• Στην οδό Κοραή μεζεδοπωλεία
• Στην Δαιδάλου καφέ-μπαρ
• Στην πλατεία Λιονταριών ζαχαροπλαστικά (αλλά ακριβά)

Καλύτερη ώρα φωτογραφίας:

• Λιοντάρια: πρωί (φως στην ανατολική πλευρά)
• Άγιος Τίτος: απόγευμα (φως στη δυτική όψη)
• Λότζια: βράδυ φωτισμένη

Σύσταση

Η παλιά πόλη του Ηρακλείου αξίζει ολόκληρη βραδιά. Ξεκίνα πρωί με μνημεία, κάνε σιέστα ή Αρχαιολογικό Μουσείο μεσημέρι, και βραδινή βόλτα μετά τις 19:30 όταν ζωντανεύει η πόλη. Στα Λιοντάρια καθίσε 30 λεπτά για να αφομοιώσεις την ατμόσφαιρα — η πιο “Κρήτη” αίσθηση που υπάρχει.