Στο πιο σημαντικό προσκύνημα της Λέσβου
Στο βορειοανατολικό τμήμα της Λέσβου, σε απόσταση 36 χιλιομέτρων από τη Μυτιλήνη, υψώνεται ένα μοναστήρι που — μαζί με την Παναγία της Αγιάσου — αποτελεί το πιο σημαντικό θρησκευτικό κέντρο του νησιού. Είναι η Μονή των Παμμεγίστων Ταξιαρχών Μανταμάδου, αφιερωμένη στον Αρχάγγελο Μιχαήλ. Δεν είναι απλώς ένα ακόμα ορθόδοξο μοναστήρι. Είναι ο τόπος όπου φυλάσσεται μία από τις πιο παράξενες, εντυπωσιακές και βαριά συμβολικές εικόνες ολόκληρης της ορθόδοξης παράδοσης: μια αναγλυφική εικόνα του Ταξιάρχη, φτιαγμένη — λέει ο θρύλος — από πηλό και αίμα μαρτυρικά σφαγμένων μοναχών.
Είναι μια ιστορία που περιέχει βία, θαύμα, μαρτύριο και μνήμη. Και είναι η καρδιά γύρω από την οποία στρέφεται η λατρευτική ζωή χιλιάδων Λεσβίων.
Ο θρύλος της εικόνας: από το αίμα των μοναχών
Σύμφωνα με την παράδοση, στα τέλη της πρώτης χιλιετίας (8ος-9ος αιώνας) η μονή του Ταξιάρχη — μια από τις πολλές μονές της Λέσβου εκείνη την εποχή — δέχτηκε επίθεση από Σαρακηνούς πειρατές. Οι πειρατές εισέβαλαν, λεηλάτησαν τη μονή, και έσφαξαν όλους τους μοναχούς εκτός από έναν δόκιμο μοναχό ονόματι Γαβριήλ.
Ο Γαβριήλ κρύφτηκε στην οροφή. Όμως οι πειρατές τον είδαν από μακριά και επέστρεψαν για να τον σκοτώσουν. Σ’ αυτό το σημείο της ιστορίας — λέει η παράδοση — εμφανίστηκε ο Αρχάγγελος Μιχαήλ με γυμνό σπαθί και έδιωξε τους πειρατές, σώζοντας τον δόκιμο.
Ο Γαβριήλ, μόνος επιζών, έθαψε τους αδελφούς του. Όμως ήθελε να αποτυπώσει τη μορφή του σωτήρα του. Και τότε έκανε κάτι μοναδικό στην ιστορία της ορθόδοξης τέχνης: μάζεψε χώμα από τη γη στο σημείο όπου είχαν σφαγεί οι μοναχοί — χώμα ποτισμένο με το αίμα τους — και με αυτό το πηλο-αιματικό μείγμα κατασκεύασε ένα αναγλυφικό πορτρέτο του Αρχαγγέλου.
Η εικόνα που σώζεται μέχρι σήμερα έχει ένα ξεχωριστό χαρακτηριστικό: η κεφαλή του Αρχαγγέλου είναι δυσανάλογα μεγάλη σε σχέση με το σώμα. Η παράδοση εξηγεί ότι ο Γαβριήλ τελείωσε το πηλο-αίμα προτού προλάβει να φτιάξει αναλογικά το υπόλοιπο σώμα.
Ανεξάρτητα από το αν η ιστορία είναι ιστορική, μυθολογική ή υπερφυσική, η εικόνα είναι πραγματικά αναγλυφική — μια εξαιρετικά σπάνια τεχνοτροπία στην ορθόδοξη εικονογραφία, όπου σχεδόν όλες οι εικόνες είναι ζωγραφικές. Είναι ένα ξεχωριστό υλικό αντικείμενο: γήινο, σχεδόν αρχαϊκό, αλλά με βλέμμα που κρατά ολόκληρους πιστούς όρθιους.
Η μονή σήμερα
Η σημερινή μορφή της μονής δεν είναι αυτή των πρώτων αιώνων. Έχει χτιστεί και ξαναχτιστεί μετά από καταστροφές. Το Καθολικό (κεντρικός ναός) είναι ευρύχωρο, ολοζώντανο, με τοιχογραφίες και ξυλόγλυπτο τέμπλο. Στη βόρεια πλευρά του ναού, στο προσκυνητάρι, βρίσκεται η αναγλυφική εικόνα του Αρχαγγέλου, σε ασημένιο κουβούκλιο.
Πάνω σε αυτό το κουβούκλιο, οι πιστοί τοποθετούν αναθήματα: ασημένια ομοιώματα ποδιών, χεριών, καρδιών, ματιών, οπλών — ό,τι σώθηκε ή θεραπεύτηκε χάρη στον Ταξιάρχη. Είναι από τα μεγαλύτερα συναγμένα αναθηματικά σύνολα της Ελλάδας. Ο αριθμός τους και η πυκνότητά τους πάνω από την εικόνα φανερώνει την ένταση της λαϊκής ευλάβειας.
Δίπλα στη μονή λειτουργεί εκκλησιαστικό μουσείο με βυζαντινές εικόνες, παλαιά ευαγγέλια και λειτουργικά σκεύη.
Πώς οι πιστοί επικοινωνούν με την εικόνα
Στην ορθόδοξη λαϊκή παράδοση της Λέσβου υπάρχει ένα έθιμο μοναδικό για τον Ταξιάρχη Μανταμάδου: οι πιστοί φτιάχνουν πασούμια — μικρά παπούτσια, συχνά παιδικά — και τα προσφέρουν στην εικόνα. Πιστεύουν ότι ο Αρχάγγελος “φοράει τα παπούτσια” τη νύχτα και πηγαίνει να βοηθήσει εκείνους που έχουν ανάγκη.
Η εικόνα, λένε οι μοναχοί και οι πιστοί, έχει χαρακτηριστικά ζωντανότητας: τα μάτια της δακρύζουν, το πρόσωπό της ιδρώνει ορισμένες στιγμές. Πιστοί σκουπίζουν την υγρασία αυτή με βαμβάκι το οποίο θεωρείται ευλογημένο και χρησιμοποιείται για ευχαριστίες.
Το Κουρμπάνι: η θυσία ταύρου της Κυριακής του Θωμά
Το πιο εντυπωσιακό και αμφιλεγόμενο έθιμο που συνδέεται με τον Ταξιάρχη είναι το Κουρμπάνι — η θυσία ταύρου που τελείται την Κυριακή του Θωμά, την πρώτη Κυριακή μετά το Πάσχα.
Το έθιμο γίνεται κάθε χρόνο εδώ και αιώνες. Μια οικογένεια — με τη σειρά της — αναλαμβάνει το τάμα. Εκτρέφει έναν ταύρο για ένα ή δύο χρόνια ειδικά για τον σκοπό αυτό. Την ημέρα της εορτής, ο ταύρος μεταφέρεται σε επίσημη πομπή με μουσική και ψαλμωδίες από το χωριό ως τη μονή. Στο προαύλιο της μονής, μετά από προσευχές, σφάζεται.
Το κρέας μαγειρεύεται σε ένα παραδοσιακό πιάτο: κεσκέκι — βρασμένο για ώρες σε μεγάλα χάλκινα καζάνια με σιτάρι, μυρωδικά και αλάτι. Το έτοιμο φαγητό μοιράζεται δωρεάν σε όλους τους πιστούς που έχουν φτάσει εκείνη την ημέρα. Είναι μια κοινοτική κομμωνία γύρω από την προσφορά.
Οι ανθρωπολόγοι βλέπουν στο Κουρμπάνι μια καθαρή συνέχεια προχριστιανικών παραδόσεων. Ο σπουδαίος Έλληνας λαογράφος Νικόλαος Πολίτης συνέδεσε την πρακτική με τις αρχαιοελληνικές θυσίες στους θεούς, που εν συνεχεία προσαρμόστηκαν στο χριστιανικό πλαίσιο. Στη Μινωική Κρήτη, στην αρχαία Ελλάδα και στις πρωτο-βυζαντινές κοινωνίες, η θυσία ζώου ήταν κεντρικό λατρευτικό γεγονός. Ο Ταξιάρχης Μανταμάδου ίσως είναι ο σαφέστερος τόπος όπου σώζεται αυτή η αρχαία πρακτική, ντυμένη χριστιανικά.
Σήμερα, το έθιμο γίνεται με σεβασμό σε ζωοφιλικά πρωτόκολλα και υπό την επίβλεψη κτηνιάτρων. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχει συζήτηση γύρω από την πρακτική στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία.
Αν φτάσεις στο Μανταμάδο την Κυριακή του Θωμά, θα δεις το χωριό μετατρεπόμενο σε ζωντανό λαογραφικό σκηνικό. Είναι από τα πιο εντυπωσιακά γεγονότα της Λέσβου.
Πέρα από τη μονή: το χωριό Μανταμάδος
Πέρα από τη μονή, το χωριό Μανταμάδος αξίζει αυτόνομη επίσκεψη. Είναι ένα παραδοσιακό χωριό με στενά καλντερίμια, μικρή πλατεία με καφενεία, και μια κεραμική παράδοση αιώνων. Ο Μανταμάδος ήταν και είναι κέντρο κεραμοποιίας — εδώ φτιάχνονταν τα μεγάλα πιθάρια ελιάς και κρασιού που χρησιμοποιούσαν στη Λέσβο, σταμνιά, καμίνια και άλλα οικιακά σκεύη.
Στις μικρές βιοτεχνίες του χωριού μπορείς να δεις παραδοσιακά κεραμοποιεία να δουλεύουν, να αγοράσεις χειροποίητα κομμάτια, και — για τους πιο τυχερούς — να συμμετάσχεις σε εργαστήριο.
Στα ταβερνεία της κεντρικής πλατείας θα φας τοπικά πιάτα: αρνί στο φούρνο, χορτόπιτες, κεσκέκι, ντόπιο τυρί. Αξίζει να συνδυάσεις το προσκύνημα στη μονή με γεύμα στο χωριό.
Τι άλλο να επισκεφτείς γύρω
Ο Μανταμάδος είναι σε στρατηγική θέση για να εξερευνήσεις τη βόρεια και βορειοανατολική Λέσβο:
- Σκάλα Συκαμινιάς (15 χλμ. βόρεια): Το γραφικό ψαροχώρι με την εκκλησία της Παναγίας της Γοργόνας, εμπνευσμένη από το έργο του Στράτη Μυριβήλη.
- Μόλυβος (30 χλμ. δυτικά): Μεσαιωνικός παραδοσιακός οικισμός με κάστρο.
- Πέτρα (35 χλμ. δυτικά): Παραλιακό χωριό με την εκκλησία της Παναγίας Γλυκοφιλούσας πάνω στο βράχο.
- Συκαμινιά (10 χλμ. βόρεια): Το ορεινό χωριό του Στράτη Μυριβήλη.
Πώς να φτάσεις και πότε να πας
Πρόσβαση: Από Μυτιλήνη, 36 χλμ. βορειοανατολικά. Διαδρομή 50 λεπτών μέσω καλού επαρχιακού δρόμου. Δρομολόγια ΚΤΕΛ Λέσβου εκτελούνται καθημερινά.
Καλύτερη περίοδος:
- Κυριακή του Θωμά (πρώτη Κυριακή μετά το Πάσχα): Το Κουρμπάνι, η μεγαλύτερη και πιο εντυπωσιακή ημέρα.
- 8 Νοεμβρίου: Πανηγύρι Παμμεγίστων Ταξιαρχών — μεγάλη λειτουργία.
- Καλοκαίρι: Ήσυχες επισκέψεις, η μονή είναι ανοιχτή.
- Μεγάλη Παρασκευή: Ιδιαίτερη ευλάβεια, λιγότεροι επισκέπτες.
Ώρες λειτουργίας: Η μονή είναι ανοιχτή σχεδόν όλη τη μέρα, με μικρή μεσημεριανή παύση. Η είσοδος είναι ελεύθερη.
Συμβουλή: Ντύσου ευπρεπώς (καλυμμένοι ώμοι και γόνατα). Άνδρες πρέπει να αφαιρούν το καπέλο τους εντός του ναού. Φέρε λάδι ή κερί ως προσφορά αν θέλεις. Τα παπουτσάκια-αναθήματα φτιάχνονται και πωλούνται σε καταστήματα γύρω από τη μονή.
Γιατί η μονή του Ταξιάρχη είναι μοναδική
Στην Ελλάδα έχουμε εκατοντάδες μοναστήρια. Όμως ο Ταξιάρχης Μανταμάδου ξεχωρίζει για τρεις λόγους.
Πρώτον, η εικόνα. Η αναγλυφική τεχνοτροπία είναι σπανιότατη στην ορθόδοξη παράδοση και η ιστορία της — το αίμα των μαρτυρωμένων μοναχών — δίνει στην εικόνα ένα βάρος που δύσκολα συναντιέται αλλού.
Δεύτερον, το Κουρμπάνι. Η ζωντανή συνέχεια αρχαιοελληνικής θυσιαστικής παράδοσης σε χριστιανικό πλαίσιο είναι ανθρωπολογικά μοναδική. Είναι ένας γοργός φάκελος του τρόπου με τον οποίο η ελληνική θρησκευτικότητα δένει αρχαιότητα και ορθοδοξία.
Τρίτον, η ζωντανή ευλάβεια. Δεν είναι μνημείο. Είναι ενεργή θρησκευτική πρακτική, χιλιάδες πιστοί κάθε χρόνο, χιλιάδες αναθήματα που μαρτυρούν προσωπικές ιστορίες θεραπείας και ευγνωμοσύνης.
Αν επισκέπτεσαι τη Λέσβο και έχεις έστω και ελάχιστο ενδιαφέρον για ορθόδοξη παράδοση, ανθρωπολογία ή λαϊκή τέχνη, η Μονή Ταξιάρχη Μανταμάδου είναι αδιαπραγμάτευτη.