Η Μονή Ευαγγελίστριας δεσπόζει σε λόφο 4 χλμ βορειοανατολικά της Χώρας της Σκοπέλου, με πανοραμική θέα στη Χώρα και τον κόλπο. Χτίστηκε το 1712 από τον Χατζη-Στεφανή Δαπόντε, πατέρα του λόγιου μοναχού Καισαρίου Δαπόντε, πάνω στα ερείπια παλαιότερου βυζαντινού μοναστηριού του 1676. Είναι μετόχι της Ιεράς Μονής Ξηροπόταμου του Αγίου Όρους και διατηρεί τη φρουριακή αρχιτεκτονική της εποχής της, χτισμένη έτσι ώστε να αντέχει σε πειρατικές επιδρομές. Το καθολικό φιλοξενεί ένα από τα πιο σημαντικά λατρευτικά αντικείμενα της Σκοπέλου: την εικόνα της Παμμακαρίστου Θεοτόκου.
Η ιστορία του μοναστηριού
Πριν από τη σημερινή μονή, στην ίδια θέση υπήρχε μικρό βυζαντινό ερείπιο από το 1676 — ένα παρεκκλήσι που χρησιμοποιούσαν μοναχοί ερημίτες της ευρύτερης περιοχής. Το 1712 ο Χατζη-Στεφανής Δαπόντε, πλούσιος Σκοπελίτης άρχοντας και μεγαλοκτηματίας, αποφάσισε να χτίσει πάνω στα ερείπια ένα πλήρες μοναστηριακό συγκρότημα. Ο Χατζη-Στεφανής είχε ταξιδέψει στο Άγιον Όρος και είχε δεθεί ιδιαίτερα με τη Μονή Ξηροπόταμου — κανόνισε λοιπόν η νέα μονή να γίνει μετόχι της Ξηροπόταμου, σχέση που συνεχίζεται έως σήμερα.
Ο γιος του Χατζη-Στεφανή, ο Κωνσταντίνος Δαπόντες, έγινε αργότερα μοναχός με το όνομα Καισάριος Δαπόντες — ένας από τους σημαντικότερους λόγιους του 18ου αιώνα, συγγραφέας χιλιάδων στίχων και θρησκευτικών κειμένων, με ισχυρές σχέσεις με το Άγιον Όρος και την Κωνσταντινούπολη. Ο Καισάριος έζησε αρκετά χρόνια στη μονή της γενέτειράς του και συνέβαλε σημαντικά στην πνευματική της ανάπτυξη.
Η αρχιτεκτονική του συγκροτήματος είναι καθαρά φρουριακή: υψηλοί εξωτερικοί τοίχοι χωρίς παράθυρα στο επίπεδο του εδάφους, μία μόνο μικρή πύλη εισόδου, εσωτερικά κελιά χτισμένα περιμετρικά γύρω από εσωτερική αυλή με το καθολικό στο κέντρο. Η επιλογή δεν ήταν τυχαία: τον 18ο αιώνα τα νησιά των Σποράδων ρημάζονταν από πειρατικές επιδρομές, και κάθε μοναστήρι έπρεπε να μπορεί να αντέξει πολιορκία.
Το καθολικό και τα λατρευτικά αντικείμενα
Το κεντρικό καθολικό είναι αφιερωμένο στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου και ακολουθεί τον βυζαντινό σταυροειδή εγγεγραμμένο τύπο με τρούλο. Εσωτερικά κυριαρχεί το σκαλιστό επιχρυσωμένο τέμπλο, φιλοτεχνημένο τον 18ο αιώνα, με αμέτρητα λεπτά ξυλόγλυπτα στοιχεία — φυτά, κλίμακες, άγγελοι, ζώα της Γένεσης. Ο επισκέπτης που κάθεται λίγο μπροστά του μπορεί να βρει δεκάδες νέες λεπτομέρειες κάθε φορά που επιστρέφει.
Το πιο σημαντικό λατρευτικό αντικείμενο είναι η εικόνα της Παμμακαρίστου Θεοτόκου, που φυλάσσεται στο δεξί μέρος του ναού. Είναι έργο βυζαντινής τεχνοτροπίας του 10ου αιώνα, φιλοτεχνημένη στην Κωνσταντινούπολη επί βασιλείας Νικηφόρου Φωκά (963-969). Η παράδοση αναφέρει ότι μεταφέρθηκε στη Σκόπελο το 1712 ακριβώς για να προστατευτεί από τα οθωμανικά χρόνια — η Κωνσταντινούπολη είχε πλέον περάσει υπό οθωμανικό έλεγχο και πολλές εικόνες διασκορπίστηκαν σε μοναστήρια μακριά από το κέντρο της αυτοκρατορίας. Η εικόνα είναι διπλής όψης και φέρει ασημένιο πουκαμίσι προστασίας.
Το Πατριαρχικό σιγίλιο του 1804, εκτεθειμένο σε προθήκη στον νάρθηκα, είναι το επίσημο έγγραφο με το οποίο το Οικουμενικό Πατριαρχείο αναγνώρισε τη μονή ως μετόχι της Ξηροπόταμου. Για τους ιστορικούς είναι πολύτιμο τεκμήριο των σχέσεων μοναστηριών κατά τα ύστερα οθωμανικά χρόνια.
Επίσκεψη πρακτικά
Πρόσβαση: Από τη Χώρα ακολουθείς τον κεντρικό δρόμο προς Γλώσσα, στο 3ο χλμ στρίβεις δεξιά με σήμανση «Ι.Μ. Ευαγγελίστριας», ανηφορίζεις 1 χλμ σε καλή άσφαλτο. Parking 15 θέσεων στην είσοδο. Αν έρθεις με τα πόδια από τη Χώρα, είναι μια περιπατητική διαδρομή 40-50 λεπτών σε ανηφορικό τσιμεντένιο-πέτρινο μονοπάτι, με καθιστικά και θέα προς τα κάτω — πολλοί το θεωρούν μέρος της εμπειρίας.
Ώρες λειτουργίας: 8:00-13:00 και 17:00-20:00 τη θερινή περίοδο (Απρίλιος-Οκτώβριος). Τον χειμώνα μόνο πρωινές ώρες και με προηγούμενη επικοινωνία. Οι μοναχές σε υποδέχονται με ευγένεια και σου δίνουν βασική ξενάγηση αν υπάρχει χρόνος. Η είσοδος είναι δωρεάν, αλλά προσφορά στο παγκάρι (1-5€) είναι καλοδεχούμενη.
Ενδυμασία: Γυναίκες μακρύ ρούχο μέχρι κάτω από το γόνατο και καλυμμένοι ώμοι, άντρες μακρύ παντελόνι και μπλούζα με μανίκι. Στην είσοδο υπάρχουν δανεικά κασκόλ και φούστες.
Συνδυασμός με άλλες επισκέψεις
Η Μονή Ευαγγελίστριας βρίσκεται στη διαδρομή για τη βορειοανατολική πλευρά της Σκοπέλου. Ο κλασικός μισή-ημέρα γύρος είναι: πρωί μοναστήρι Ευαγγελίστριας, μετά συνέχεια προς τη Μονή Προδρόμου (2 χλμ πιο πάνω, ακόμα πιο ψηλά, παλαιότερη και μικρότερη, επίσης γυναικεία), και επιστροφή για μεσημεριανό στη Χώρα.
Αν θες συνολικότερη εμπειρία με τα μοναστήρια της Σκοπέλου, συνδύασε με τη Μονή Μεταμορφώσεως (3 χλμ από Ευαγγελίστρια, ανδρική, μέσα από πευκοδάσος) και τη Μονή Βαρβάρας (ανενεργή ιστορικά). Συνολικά είναι 4-5 μοναστήρια στον λόφο Παλούκι, σε ακτίνα 3 χλμ, και όλα επισκέψιμα την ίδια πρωινή ή απογευματινή εξόρμηση.