Λίγα μέρη στην Ελλάδα μπορούν να διεκδικήσουν την ίδια αύρα τραγικής σιωπής με τον Ανάβατο της Χίου. Στέκει 16 χιλιόμετρα δυτικά της Χώρας, σε ένα απόκρημνο λόφο με ύψος που πέφτει σχεδόν κάθετα προς το φαράγγι, σαν τοίχος. Τα πέτρινα σπίτια του ανεβαίνουν σαν στρώσεις πάνω στον βράχο μέχρι την κορυφή, όπου στέκουν τα τελευταία ερείπια του βυζαντινού κάστρου. Είναι ένα ολόκληρο χωριό που σταμάτησε στον χρόνο, και αυτή η ακινησία δεν είναι συμπτωματική: μέσα της κρύβεται μία από τις πιο σκληρές στιγμές της νεοελληνικής ιστορίας.
Ένα μεσαιωνικό χωριό-φρούριο
Οι ρίζες του Αναβάτου ανάγονται στα μέσα του 11ου αιώνα. Η παράδοση λέει ότι το χωριό ιδρύθηκε από τους εργάτες που έχτιζαν τη Νέα Μονή — τη μεγάλη βυζαντινή μονή που χτίστηκε με χορηγία του Κωνσταντίνου Θ’ Μονομάχου το 1042-1049. Οι εργάτες, καθώς εργάζονταν για χρόνια, εγκαταστάθηκαν μόνιμα στην περιοχή και επέλεξαν αυτή τη φυσικά οχυρωμένη θέση.
Η τοποθεσία ήταν ιδανική για άμυνα: ο λόφος έπεφτε κάθετα στις τρεις από τις τέσσερις πλευρές, αφήνοντας μόνο μία στενή ανοδική προσέγγιση. Το χωριό αναπτύχθηκε σαν βυζαντινός πύργος-οικισμός σε στρώσεις: στο χαμηλότερο επίπεδο τα στάβλα και τα εργαστήρια· πάνω από αυτά οι κατοικίες· στην κορυφή το Παλιοκάστρο, η εκκλησία και ο πύργος του φύλακα.
Τα σπίτια ήταν χτισμένα όλα από ντόπια πέτρα, με στενούς διαδρόμους ανάμεσά τους που λειτουργούσαν σαν εσωτερικές αμυντικές γραμμές. Πολλά σπίτια δεν είχαν εξωτερική πόρτα — η είσοδος γινόταν από καταπακτή στην οροφή, μέσω σκάλας που ανέβαζαν μέσα όταν χτυπούσε ο κίνδυνος.
Στις καλές του εποχές, ο Ανάβατος είχε γύρω στους 2.000 κατοίκους και ήταν σημαντικό κέντρο της Δυτικής Χίου, με δικά του χωράφια στα γύρω χωριά (Σιδηρούντα, Αυγώνυμα, Αβγώνυμα).
Η σφαγή της 10ης Απριλίου 1822
Όταν ξέσπασε η ελληνική επανάσταση το 1821, η Χίος ήταν αρχικά διστακτική να συμμετάσχει — ήταν ένα από τα ευημερούντα νησιά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με αυτονομία στη μαστιχοπαραγωγή. Η εξέγερση τελικά πυροδοτήθηκε τον Μάρτιο του 1822 όταν Σαμιώτες αγωνιστές υπό τον Λυκούργο Λογοθέτη αποβιβάστηκαν στη Χίο και κάλεσαν τους ντόπιους σε εξέγερση.
Η αντίδραση του Σουλτάνου Μαχμούτ Β’ ήταν εκδικητική και θηριώδης. Έστειλε στόλο 46 πλοίων με 7.000 ένοπλους. Από τον Απρίλιο μέχρι τον Αύγουστο σφαγιάστηκαν περίπου 42.000 κάτοικοι, ένα παραπάνω από το 1/3 του πληθυσμού του νησιού, και άλλοι 52.000 πουλήθηκαν ως δούλοι.
Στις 10 Απριλίου 1822 1.500 Οθωμανοί στρατιώτες έφτασαν στον Ανάβατο. Οι κάτοικοι κλείστηκαν στο φρούριο. Όταν οι αμυντικές γραμμές έσπασαν, πολλοί προτίμησαν την αυτοκτονία, πηδώντας από τους κάθετους βράχους του Αναβάτου, παρά να αιχμαλωτιστούν και να σφαγιαστούν ή να πουληθούν. Άλλοι σκοτώθηκαν στις στενές οδούς και μέσα στα σπίτια. Το χωριό λεηλατήθηκε, οι εκκλησίες πυρπολήθηκαν.
Η μνήμη της θυσίας έγινε διεθνής. Ο Γάλλος ζωγράφος Ευγένιος Ντελακρουά εμπνεύστηκε τον περίφημο πίνακα “Σφαγή της Χίου” (1824), που εκτίθεται σήμερα στο Λούβρο και έγινε σύμβολο του φιλελληνισμού στην Ευρώπη. Ο Λόρδος Βύρων πρόσθεσε τη Χίο στους λόγους του υπέρ της Ελλάδας. Η σφαγή αναφέρεται ακόμα και σε μυθιστορήματα του 19ου αιώνα ως αρχέτυπη οθωμανική θηριωδία.
Η οριστική εγκατάλειψη
Μετά τη σφαγή, μόνο μερικές δεκάδες οικογένειες επέστρεψαν να κατοικήσουν στον Ανάβατο. Τα ερείπια ήταν ακόμα μαύρα από τις φωτιές. Το χωριό δεν ξανασήκωσε ποτέ κεφάλι.
Το τραγικό χτύπημα της εγκατάλειψης ήρθε με τον σεισμό της 22ας Μαρτίου 1881 που έπληξε τη Χίο, με 5.500 νεκρούς συνολικά στο νησί. Ο Ανάβατος γκρεμίστηκε σχεδόν ολόκληρος. Οι λίγοι εναπομείναντες κατέβηκαν στα γύρω χωριά (Αυγώνυμα κυρίως) και ο οικισμός εγκαταλείφθηκε οριστικά.
Στις απογραφές των τελευταίων δεκαετιών ο Ανάβατος καταγράφει 1-3 κατοίκους, συνήθως μία ηλικιωμένη γυναίκα ή έναν ντόπιο που κρατάει το όνομα ζωντανό. Τα σπίτια όλα στέκονται κενά — αλλά όχι ξεθαμμένα. Πολλά διατηρούν τοίχους, σκαλισμένα στους βράχους, ταφικές πλάκες, βρύσες, ίχνη ζωής.
Επίσκεψη: τι θα δεις και πώς
Ο Ανάβατος είναι ελεύθερα προσβάσιμος χωρίς εισιτήριο. Παρκάρεις στη βάση του χωριού, στο μικρό πλάτωμα όπου υπάρχει και μία ταβέρνα (“Παρακάμψεις τσι Πορτογαλέκαινας”) που δουλεύει εποχικά. Από εκεί ξεκινάς το ανέβασμα στα στενά καλντερίμια.
Τι αξίζει να δεις:
- Τα στενά καλντερίμια μέσα στον οικισμό — αρκετά είναι σχεδόν ανέπαφα.
- Τις σκάλες χωρίς στρώσεις — τα σκαλιά είναι σκαλισμένα στον ίδιο τον βράχο.
- Τα σπίτια χωρίς εξωτερικές πόρτες — αμυντικά αρχιτεκτονικά λείψανα.
- Την εκκλησία της Ταξιαρχών στο μεσαίο επίπεδο.
- Τα ερείπια του Παλιοκάστρου στην κορυφή, και τη φοβερή θέα προς όλη τη δυτική Χίο.
- Το σημείο της θυσίας — ο βράχος από όπου πήδησαν οι αμυνόμενοι.
Πρακτικά:
- Ώρα επίσκεψης: 1-1.5 ώρα.
- Καλύτερη ώρα: πρωί 09:00-11:00 ή απόγευμα 17:00-19:00. Μεσημέρι ΑΠΟΦΥΓΗ — δεν υπάρχει σκιά και η πέτρα ζεσταίνεται πολύ.
- Παπούτσια: κλειστά. Ορεινά ή καλά αθλητικά. Όχι σαγιονάρες.
- Νερό: πάρε αρκετό μαζί σου, δεν υπάρχει ντόπια πηγή ασφαλούς νερού.
- Με παιδιά: επιτρέπεται αλλά πρόσεξε τους κάθετους βράχους.
Συνδυασμοί
Ο Ανάβατος συνδυάζεται φυσικά με δύο άλλους προορισμούς:
- Νέα Μονή (4-5χλμ. μακριά): η συνέχεια της ίδιας ιστορικής διαδρομής.
- Αυγώνυμα (3χλμ. μακριά): γραφικό χωριό όπου κατέφυγαν οι επιζώντες του Αναβάτου, σήμερα ζωντανό μικρό χωριό με πλατεία και ταβέρνες.
Μια ολόκληρη μέρα από τη Χώρα Χίου: πρωί Νέα Μονή, μεσημέρι φαγητό στα Αυγώνυμα, απόγευμα Ανάβατος. Είναι μία από τις πιο πυκνές πολιτιστικές μέρες που μπορείς να σχεδιάσεις στην Ελλάδα.