Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Ζακύνθου

Τι προστατεύει

Το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Ζακύνθου (ΕΘΠΖ) δημιουργήθηκε με Προεδρικό Διάταγμα το 1999 (ΦΕΚ 906/Δ/22.12.1999) ως η πρώτη επίσημα θεσμοθετημένη προστατευόμενη θαλάσσια περιοχή της Ελλάδας για την προστασία ενός συγκεκριμένου είδους — της θαλάσσιας χελώνας Caretta caretta.

Καλύπτει:

• Τον κόλπο του Λαγανά — την κύρια αμμώδη ακτή αναπαραγωγής με μήκος περίπου 12 χιλιόμετρα
• Τα νησάκια Μαραθονήσι και Πελούζο νότια του κόλπου
• Τις παραλίες Γέρακα, Δάφνη, Σεκάνια, Καλαμάκι, Ανατολική Λαγανά και Ανατολικό Άγιο Σώστη
• Τον θαλάσσιο χώρο γύρω από αυτές τις ακτές σε ακτίνα 1-3 ναυτικών μιλίων
• Το Στροφάδια (νησίδες Σταμφάνι και Αρπυία) 27 ναυτικά μίλια νότια

Οι Σεκάνια είναι η πιο παραγωγική παραλία — έχει την υψηλότερη πυκνότητα φωλιών ανά χιλιόμετρο ακτής στη Μεσόγειο. Η παραλία είναι κλειστή για το κοινό σε όλη την περίοδο αναπαραγωγής (Μάιος-Οκτώβριος) — η πρόσβαση επιτρέπεται μόνο σε επιστημονικό προσωπικό της ARCHELON.

Γιατί εδώ και όχι αλλού

Τα ζώα ζουν στη θάλασσα, αλλά γεννάνε στη στεριά. Οι θηλυκές χελώνες που έχουν φτάσει σε αναπαραγωγική ηλικία (περίπου 25-30 χρονών) επιστρέφουν κάθε 2-4 χρόνια στην παραλία όπου εκκολάφτηκαν οι ίδιες — φαινόμενο που λέγεται natal homing. Αυτό σημαίνει ότι χωρίς την ύπαρξη κατάλληλων παραλιών, το είδος δεν αναπαράγεται.

Ο κόλπος του Λαγανά προσφέρει:

• Σωστή κλίση: 2°-10° στη βρεγμένη ζώνη — αρκετή για να σκάψει η θηλυκή τη φωλιά χωρίς να φτάσει σε νερό.
• Κοκκομετρία άμμου: μεσαία προς λεπτή, που επιτρέπει οξυγόνωση των αυγών αλλά κρατάει και σταθερή υγρασία.
• Θερμοκρασία ενσωμάτωσης: 28-32°C, που είναι το κρίσιμο εύρος για το φύλο των νεογνών (πάνω από 29,5°C γεννιούνται θηλυκά, κάτω γεννιούνται αρσενικά).
• Απουσία έντονου φυσικού φωτός τη νύχτα: οι νεογνές χελώνες προσανατολίζονται προς τη θάλασσα με βάση τη λαμπρότητα του ορίζοντα. Τα τεχνητά φώτα από ξενοδοχεία και bar τις αποπροσανατολίζουν — γι’ αυτό ορίζεται ζώνη σκότους τη νύχτα.

Οι ζώνες του πάρκου

Το ΕΘΠΖ έχει τρεις ζώνες προστασίας:

Ζώνη Α — απόλυτη προστασία. Καλύπτει τις παραλίες ωοτοκίας (Σεκάνια, Γέρακας ανατολικά, Δάφνη) και το θαλάσσιο χώρο μπροστά τους. Απαγορεύεται:

• Η νυχτερινή παρουσία στην παραλία (30 λεπτά πριν τη δύση έως 30 λεπτά μετά την ανατολή)
• Η τοποθέτηση ομπρέλας βαθιά στην άμμο (καταστρέφει φωλιές)
• Η χρήση θορυβωδών σκαφών (πάνω από 6 μποφόρ θορύβου)
• Το κολύμπι σε απόσταση μικρότερη των 5 μέτρων από την ακτογραμμή
• Η χρήση τεχνητού φωτισμού τη νύχτα

Ζώνη Β — μικτή χρήση με περιορισμούς. Καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος του κόλπου του Λαγανά και τα νερά γύρω από τα νησάκια. Επιτρέπεται:

• Η κολύμβηση (κοντά στην ακτή)
• Η χρήση canoe, pedalo, μικρών πλεούμενων χωρίς κινητήρα
• Τα οργανωμένα σκάφη με άδεια

Απαγορεύεται:

• Τα ταχύπλοα και τζετ σκι από 15 Μαΐου έως 31 Οκτωβρίου
• Η υποβρύχια αλιεία
• Η ρίψη αγκύρας σε λιβάδια Ποσειδωνίας
• Η ρίψη σκουπιδιών ή υγρών αποβλήτων

Ζώνη Γ — περιφερειακή. Καλύπτει την ευρύτερη θαλάσσια περιοχή έως 3 ναυτικά μίλια. Εδώ η δραστηριότητα είναι γενικά ελεύθερη, αλλά τα σκάφη που μεταφέρουν επισκέπτες για θέαση χελωνών οφείλουν να τηρούν απόσταση 20 μέτρων από τα ζώα και να μην κόβουν την πορεία τους.

Πώς βλέπεις χελώνες νόμιμα

Η επίσημη διαδικασία είναι απλή: επιλέγεις σκάφος με άδεια του Φορέα Διαχείρισης. Οι άδειες ανανεώνονται κάθε χρόνο και είναι εμφανείς στο σκαρί — συνήθως ως αυτοκόλλητο με τον λογότυπο του ΕΘΠΖ και έναν αριθμό.

Τα εγκεκριμένα σκάφη αναχωρούν κυρίως από:

• Πόρτο Κολόνα (στο χωριό Καλαμάκι) — τα περισσότερα και πιο τακτικά δρομολόγια
• Αγ. Σώστης (στην ανατολική πλευρά του Λαγανά)
• Πόρτο Κερί — κυρίως με συνδυαστικό πακέτο για Μυζήθρες και γαλάζιες σπηλιές

Τιμές: 15-25 ευρώ για 1,5-2 ώρες. Το σκάφος κάνει βόλτα στον κόλπο και ο οδηγός σταματάει όπου έχει εντοπίσει χελώνα — στα πλοία με γυάλινο πάτωμα μπορείς να δεις από κοντά χωρίς να μπαίνεις στο νερό.

Αποφύγετε οποιοδήποτε σκάφος σας προτείνει «να κολυμπήσετε δίπλα σε χελώνες» ή «να τους δώσετε τροφή». Και τα δύο απαγορεύονται αυστηρά.

Η Archelon και ο εθελοντισμός

Η ARCHELON — ο μη κερδοσκοπικός σύλλογος προστασίας θαλάσσιας χελώνας — λειτουργεί στη Ζάκυνθο από το 1984. Έχει μόνιμη βάση στον Λαγανά και λειτουργεί κέντρο πληροφόρησης στην είσοδο της παραλίας Γέρακα. Κάθε καλοκαίρι δέχεται εθελοντές από όλο τον κόσμο για 4-12 εβδομάδες — οι εθελοντές μετράνε φωλιές, οριοθετούν τις παραλίες, καθαρίζουν ακτές και ενημερώνουν επισκέπτες.

Αν ενδιαφέρεσαι, μπορείς να επισκεφθείς το κέντρο ενημέρωσης του Γέρακα τα απογεύματα (συνήθως 19:00-22:00) και να παρακολουθήσεις ζωντανά την επιστημονική ομάδα σε δουλειά — όταν γίνεται εκκόλαψη τα παιδάκια-χελώνες τρέχουν προς τη θάλασσα με τα φώτα του κέντρου σβηστά και οι επιστήμονες τα παρακολουθούν.

Τι να κάνεις, τι να μη κάνεις

Να κάνεις:

• Να μένεις τουλάχιστον 5 μέτρα μακριά από την ακτογραμμή όταν βάζεις τη βαλίτσα ή την πετσέτα σου
• Να αποφεύγεις την πρόσβαση σε παραλίες ωοτοκίας μετά τις 18:00
• Αν νοικιάζεις σπίτι κοντά στην ακτή, να σβήνεις τα εξωτερικά φώτα από Ιούνιο μέχρι Σεπτέμβριο
• Να γεμίζεις τις τρύπες της άμμου όταν φεύγεις — ακόμα και μικρές τρύπες εγκλωβίζουν νεογνά
• Να αναφέρεις σε οποιονδήποτε υπάλληλο του πάρκου αν δεις φωλιά που έχει παραβιαστεί

Να μη κάνεις:

• Μη χρησιμοποιείς φλας αν φωτογραφίζεις χελώνα που πλησιάζει να γεννήσει
• Μη σκάβεις τρύπες ή ξαπλώστρες βαθιά στην άμμο — μπορεί να σπάσουν αυγά
• Μη χρησιμοποιείς ομπρέλες με μεγάλο σπαθί στην άμμο — κρίνονται εξίσου επικίνδυνες
• Μην αφήνεις σκουπίδια — οι πλαστικές σακούλες είναι η νούμερο ένα αιτία θανάτου νεογνών
• Μη δίνεις τροφή σε χελώνα που θα δεις σε παραλία ή στη θάλασσα — αλλάζει τη συμπεριφορά αναπαραγωγής

Γιατί αξίζει

Αν πέσεις σε φώλισμα ή σε εκκόλαψη — συνήθως αργά Ιούλιο, Αύγουστο, αρχές Σεπτεμβρίου στα βράδια — είναι από αυτές τις στιγμές που σε συνοδεύουν για δεκαετίες. Η θηλυκή χελώνα βγαίνει στην παραλία με απόλυτη σιωπή, κάνει σπειροειδείς κινήσεις για να βρει τη σωστή θέση, και σκάβει φωλιά βάθους 50-70 εκατοστών με τα πίσω πτερύγια — όλο αυτό κρατάει μία ώρα περίπου.

Όταν γεννάει τα αυγά (συνήθως 100-120 αυγά μεγέθους μπάλας του πινγκ-πονγκ), είναι σε κατάσταση σχεδόν υπνωτική. Το στόμα της είναι ανοικτό, αναπνέει βαριά, και βγάζει μια παχύρρευστη βλέννα από τα μάτια που λειτουργεί σαν φίλτρο ενάντια στην άμμο. Οι επιστήμονες της ARCHELON τρέχουν δίπλα της για να μετρήσουν μέγεθος, να μαρκάρουν και να καταγράψουν τη φωλιά.

Όταν βγαίνουν τα νεογνά — 55-65 ημέρες μετά τη γέννα — φτάνουν τη θάλασσα σε λίγα λεπτά και εξαφανίζονται στο σκοτάδι. Μόνο ένα στα χίλια θα φτάσει σε αναπαραγωγική ηλικία και θα γυρίσει πίσω στην ίδια παραλία — αν οι συνθήκες επιτρέπουν ακόμα σε 25 χρόνια. Γι’ αυτό έχει σημασία κάθε μικρή πράξη προστασίας σήμερα.