Η Νέα Μονή Χίου είναι ίσως το σημαντικότερο μνημείο του νησιού και ένα από τα τρία βυζαντινά μνημεία της Ελλάδας στον κατάλογο της UNESCO από το 1990 — μαζί με τον Όσιο Λουκά Βοιωτίας και τη Μονή Δαφνίου στο Χαϊδάρι. Στέκει εδώ και σχεδόν χίλια χρόνια στους πρόποδες του όρους Πρόβατου, σε υψόμετρο 575 μέτρων, σε ένα τοπίο που σχεδόν δεν έχει αλλάξει από την εποχή των κτητόρων.
Η ίδρυση: αυτοκρατορική χορηγία
Η ιστορία της ξεκινά πριν από το 1042, όταν τρεις μοναχοί από τη Χίο — ο Νικήτας, ο Ιωάννης και ο Ιωσήφ — βρήκαν θαυματουργή εικόνα της Παναγίας στο όρος Πρόβατου. Πήγαν στην Κωνσταντινούπολη να ζητήσουν βοήθεια για την ανέγερση μοναστηριού, και προφήτευσαν στον εξορισμένο τότε Κωνσταντίνο Μονομάχο ότι θα γίνει αυτοκράτορας. Όταν πραγματικά ο Κωνσταντίνος ανέβηκε στον θρόνο το 1042 ως Κωνσταντίνος Θ’ Μονομάχος, εκπλήρωσε την υπόσχεσή του: ξεκίνησε την ανέγερση της Νέας Μονής, και οι μοναχοί τη χρηματοδότησαν με αυτοκρατορικά κεφάλαια.
Με χρυσόβουλλο του Ιουλίου 1049, ο Μονομάχος παραχώρησε στη Μονή έναν εξαιρετικά ασυνήθιστο πόρο: τους κεφαλικούς φόρους όλων των Εβραίων της Χίου. Επίσης την κατέστησε αυτοδιοικούμενη — ανεξάρτητη από κάθε εκκλησιαστική ή κοσμική εξουσία, υπάγουσα μόνο στον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως.
Η σύζυγός του αυτοκράτειρα Ζωή, και αργότερα η αδελφή της Θεοδώρα, υπήρξαν επίσης χορηγοί. Στη μεγάλη της ακμή, γύρω στο 1300, τα κτήματα της Μονής κάλυπταν το ένα τρίτο της Χίου και υπολογίζεται ότι σε αυτή ανήκαν έως και 800 μοναχοί.
Η αρχιτεκτονική και τα ψηφιδωτά
Το καθολικό της Νέας Μονής είναι ένα από τα πιο εξαιρετικά δείγματα βυζαντινής αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα. Είναι οκταγωνικού ‘νησιωτικού τύπου’ — μια μορφή που συναντάται μόνο στη Χίο και την Κύπρο. Το χαρακτηριστικό του είναι ένας μεγάλος τρούλος που στηρίζεται σε οκτώ σφαιρικά τρίγωνα (πεντοβολίτες), χωρίς ενδιάμεσους κίονες. Αυτή η τολμηρή λύση επέτρεψε έναν ενιαίο, λαμπρό εσωτερικό χώρο.
Στον 11ο και 12ο αιώνα, το καθολικό κοσμήθηκε με υπέροχα μάρμαρα και ψηφιδωτά σε χρυσό βάθος, χαρακτηριστικά της «δεύτερης χρυσής εποχής της βυζαντινής τέχνης» — δηλαδή της Μακεδονικής Αναγέννησης (10ος-11ος αιώνας). Σώζονται μερικές από τις σημαντικότερες παραστάσεις:
- Ανάσταση (Εις Άδου Κάθοδος)
- Σταύρωση
- Παρουσιασμός του Χριστού στο ναό
- Νιπτήρας (Ο Χριστός νίβει τα πόδια των μαθητών)
- Βάπτιση, Μεταμόρφωση
- Αρχάγγελοι Μιχαήλ και Γαβριήλ
Τα πρόσωπα έχουν εκλεπτυσμένη φυσιοκρατική απόδοση, χρησιμοποιούνται ψιλοτετράγωνες ψηφίδες, και η χρήση του χρυσού φόντου δημιουργεί την αίσθηση μιας ιερής, υπερβατικής διάστασης. Πολλές παραστάσεις χάθηκαν στον σεισμό του 1881 και στις φωτιές του 1822 — αλλά αυτές που σώζονται αρκούν για να καταλάβει κανείς γιατί η Νέα Μονή θεωρείται κορυφαίο μνημείο.
Η σφαγή του 1822
Η Νέα Μονή έπαιξε τραγικό ρόλο στη Σφαγή της Χίου το 1822. Όταν οι Οθωμανοί απάντησαν στην εξέγερση των Σαμίων που είχαν αποβιβαστεί στη Χίο, εξαπέλυσαν εκδικητική επίθεση εναντίον του πληθυσμού του νησιού. Από τους ~120.000 κατοίκους πριν την σφαγή, 25.000 σφαγιάστηκαν, 45.000 πουλήθηκαν ως δούλοι, και άλλοι 23.000 διέφυγαν.
2.000 άνθρωποι ζήτησαν καταφύγιο στη Νέα Μονή. Οι Οθωμανοί επιτέθηκαν, σφαγίασαν τους περισσότερους και έβαλαν φωτιά στο τέμπλο και στα ξύλινα έπιπλα του ναού. Τα οστά των θυμάτων διατηρούνται σήμερα σε ειδική Κρύπτη / Οστεοφυλάκιο στον αυλόγυρο της Μονής, σε μια απλή δομή από κρύσταλλο. Η σκηνή παρουσίασε μετά διεθνή απήχηση — το διάσημο πίνακα του Ευγένιου Ντελακρουά “Σφαγή της Χίου” (1824), που κρέμεται σήμερα στο Λούβρο, ήταν μέρος αυτού του παγκόσμιου σοκ.
Σεισμός 1881 και αναστηλώσεις
Ο σεισμός του 1881 έπληξε άσχημα τη Νέα Μονή. Έπεσε ο τρούλος του καθολικού και πολλά ψηφιδωτά καταστράφηκαν. Η αναστήλωση ήταν μακρόχρονη: ο νέος τρούλος ολοκληρώθηκε σε νεότερη μορφή, και πολλά από τα σωζόμενα ψηφιδωτά αποκαταστάθηκαν στις δεκαετίες του 1960 και 1980.
Η Μονή σήμερα λειτουργεί ως μετόχι ως γυναικείο μοναστήρι, με μικρό αριθμό μοναχών, και είναι ταυτόχρονα ενεργός λατρευτικός χώρος και ζωντανό μνημείο.
Επίσκεψη: τι να δεις
- Το οκταγωνικό καθολικό με τα ψηφιδωτά (15-30 λεπτά).
- Η Μεγάλη Τράπεζα (αναπαλαιωμένη) όπου έτρωγαν οι μοναχοί.
- Το παρεκκλήσι του Τιμίου Σταυρού (παλαιότερο τμήμα του συγκροτήματος).
- Η Κρύπτη / Οστεοφυλάκιο με τα οστά της σφαγής του 1822.
- Το μικρό μουσείο με εικόνες, χειρόγραφα, εκκλησιαστικά σκεύη.
- Ο Πύργος Φύλαξης (αναπαλαιωμένος) στην είσοδο.
Πρακτικά
- Ώρες λειτουργίας: συνήθως 08:00-13:00 και 16:00-20:00 το καλοκαίρι· χειμώνα κλείνει νωρίτερα. Επιβεβαίωσε επιτόπου ή τηλεφωνικά.
- Είσοδος: δωρεάν.
- Ενδυματολογικός κώδικας: σεμνό ντύσιμο απαραίτητο. Άντρες παντελόνι, γυναίκες φούστα κάτω από το γόνατο και ώμοι καλυμμένοι. Στην είσοδο δίνονται κάλυμμα.
- Φωτογραφίες: επιτρέπονται σε εξωτερικούς χώρους· σε εσωτερικούς χωρίς φλας.
- Καλύτερη ώρα: πρωί 09:00-11:00 για το καλύτερο φως στα ψηφιδωτά. Απογεύματα γεμίζει με οργανωμένα γκρουπ.
Στη διαδρομή μπορείς να συνδυάσεις την επίσκεψη με τον εγκαταλελειμμένο Ανάβατο (4-5χλμ. δυτικότερα) — ένα ορεινό χωριό που λεηλατήθηκε επίσης το 1822 και σήμερα είναι ένα συγκλονιστικό ερείπιο που ονομάζεται “το μικρό Μυστράς”.