Η Νάξος είναι το μεγαλύτερο και πιο εύφορο νησί των Κυκλάδων - και τρώει σαν τέτοιο. Δεν μιλάμε για "θαλασσινή κουζίνα" όπως η Μύκονος ή η Ίος. Στη Νάξο υπάρχει ολοκληρωμένη γεωργοκτηνοτροφική παράδοση, κτηνοτροφία βοδινών (μοναδικό για Κυκλάδες) και τέσσερα προστατευόμενα προϊόντα - αρσενικό τυρί ΠΟΠ, γραβιέρα ΠΟΠ, κίτρο ΠΟΠ και πατάτα ΠΓΕ. Γι' αυτό πολλοί θεωρούν τη ναξιακή κουζίνα την πιο ολοκληρωμένη του Αιγαίου.
Αρσενικό Νάξου ΠΟΠ
Το αρσενικό είναι ένα σκληρό κεφαλοτύρι από γάλα προβάτου και κατσίκας με έντονη γεύση και αλατότητα. Πήρε τόνομα από την έντονη γεύση του και από το γεγονός ότι παράγεται από το πιο σκληρό μέρος της πηγμένης μάζας. Έχει βουτυρώδη, πικάντικη γεύση, τραγανή υφή και αρώματα που γίνονται ολοένα και πιο σύνθετα όσο μεγαλώνει σε ηλικία.
Το ωρίμαζο 6 μηνών είναι πικάντικο αλλά ακόμα μαλακό. Τα 12-18 μηνών είναι αυστηρό, σκληρό, έντονο - ιδανικό για τρίψιμο πάνω σε ζυμαρικά ή για γαρνιτούρα μαζί με μέλι. Παράγεται κυρίως στα ορεινά χωριά: Φιλώτι, Απείρανθος, Κορώνος.
Στη Νάξο και ευρύτερα στο Αιγαίο χρησιμοποιείται σε καλάθι αρσενικού με μέλι θυμαρίσιο, στο σαγανάκι, ως συστατικό σε γέμιση ντολμάδων. Πωλείται σε όλα τα παραδοσιακά μαγαζιά. Τιμή 30-45 ευρώ το κιλό ανάλογα την ωρίμαση.
Γραβιέρα Νάξου ΠΟΠ
Η γραβιέρα Νάξου είναι πιο μαλακή, βουτυρώδης γραβιέρα από αγελαδινό γάλα (συχνά με μίγμα προβάτου-κατσίκας). Λιγότερο γνωστή από τη γραβιέρα Κρήτης αλλά εξαιρετικής ποιότητας. Παράγεται κυρίως στις φάρμες της Τραγέας. Τιμή 20-30 ευρώ το κιλό.
Κίτρο Νάξου ΠΟΠ
Το κίτρο είναι το χαρακτηριστικό λικέρ της Νάξου, αποσταγμένο από φύλλα κιτριάς (Citrus medica) - μεγαλύτερο από λεμόνι, λιγότερο πικρό. Παράγεται στο αποστακτήριο Βαλληνδρά στο Χαλκί από το 1896. Τρεις παραλλαγές: πράσινο (43%, δυνατό), λευκό (33%) και κίτρινο (30%, γλυκύτερο - το πιο δημοφιλές).
Πίνεται μετά το φαγητό σε μικρό ποτηράκι ή με πάγο. Σε εστιατόρια συχνά προσφέρεται κερασμένο. Τιμή φιάλης 350ml: 12-18 ευρώ ανάλογα την παραλλαγή.
Πατάτα Νάξου ΠΓΕ
Η πατάτα Νάξου είναι Προστατευόμενης Γεωγραφικής Ένδειξης από το 1996. Το μυστικό: η αμμώδης γη στην περιοχή της Τραγέας και του δυτικού νησιού, συν το νερό από τα ορεινά ρέματα. Η ναξιακή πατάτα είναι ψηλότερου άμυλου από τις κοινές πατάτες, κρατάει συμπαγές υφή στο τηγάνι, βγάζει τραγανό περίβλημα. Πωλείται κιλά σε λαϊκές και σε όλα τα μανάβικα.
Η νωπή πατάτα Νάξου (Μάιο-Ιούλιο) είναι αυτή που εξαντλεί στα μαγαζιά της Αθήνας μέσα σε ώρες. Στη Νάξο τη βρίσκεις παντού.
Ναξιακό βοδινό
Η Νάξος είναι σχεδόν το μόνο νησί των Κυκλάδων με σοβαρή κτηνοτροφία βοδινών. Η Τραγέα είναι ο τόπος βοσκής - η εύφορη γη επιτρέπει αυτό που δεν επιτρέπει σε γυμνά νησιά όπως η Μύκονος. Το ναξιακό βοδινό είναι σταβλισμένο σε ανοιχτές βοσκές, με γεύση πιο “γήινη” και λιγότερο λιπαρή από βιομηχανικό.
Το πιο γνωστό πιάτο: βοδινό σιμφορμάτι - μαγειρεμένο σε κατσαρόλα με ντομάτα, κρεμμύδια, μπαχαρικά. Σερβίρεται με ναξιακή πατάτα φούρνου. Επίσης: βοδινή πατούδα (πίτα με τυρί και κρέας), κοκκινιστό μοσχάρι.
Καλύτερα μέρη: στις ορεινές ταβέρνες (Φιλώτι, Απείρανθος, Χαλκί) όπου το βοδινό είναι πραγματικά ντόπιο. Στη Χώρα οι τιμές είναι υψηλότερες και η προέλευση όχι πάντα ναξιακή.
Αμπελώνες και κρασί
Η Νάξος έχει αμπελώνες σε όλη την έκταση, με ποικιλίες όπως ασσύρτικο, μαλβάζια, μαντηλαριά. Το ναξιακό κρασί δεν έχει την προστασία ΠΟΠ της Σαντορίνης ή της Πάρου, αλλά παράγεται σε αξιόλογη ποιότητα από μικρά οικογενειακά οινοποιεία.
Στις ταβέρνες σχεδόν πάντα προσφέρεται ναξιακό χύμα κρασί - λευκό ξηρό από βαρέλι, σε χωμάτινη κανάτα, 4-6 ευρώ τα 500ml. Για επώνυμα εμφιαλωμένα, αναζήτησε οινοποιείο “Σπυρόπουλος” (Φιλώτι) ή “Στροφιλιά” (Σαγκρί).
Πού να φας
Στη Χώρα: Ταβέρνα Παπαϊωάννου (στενά πίσω από προκυμαία) - μαγερικά παραδοσιακά. “Λυκόσοι” - ψαροταβέρνα ποιότητας. “Σκοπός” - δημιουργικό Mediterranean.
Στις παραλίες: Στον Αλυκό οι ταβέρνες με ψάρι (βλ. Μικρή Βίγλα - Αλυκό). Στην Αγία Άννα η “Παράδιση” για ψάρι ημέρας.
Στα χωριά: στο Φιλώτι ο “Μπαμπούλας” (πατούδα και βοδινό), στο Χαλκί “Γιαννούλης” (παραδοσιακά μαγερικά), στον Απείρανθο “Λεύκες” (αυθεντικό σπιτικό).
Πανηγύρια και τοπικές γιορτές
Στις 14-16 Αυγούστου το Φιλώτι γιορτάζει την Παναγία με τοπικά εδέσματα στην πλατεία. Στις 7-8 Σεπτεμβρίου ο Απείρανθος γιορτάζει το Γενέσιο της Παναγίας. Σε αυτά τα πανηγύρια τρως αυτό που κάθε σπίτι του χωριού έχει μαγειρέψει - πιο αυθεντικό από οποιοδήποτε εστιατόριο.
Από Σαβ. πρωί
Στη Χώρα κάθε Σάββατο πρωί λειτουργεί παζάρι με τοπικά - τυριά, λαχανικά, φρούτα, κίτρα, λάδι. Τιμές μέχρι 30% χαμηλότερες από τα μαγαζιά. Φτάσε νωρίς (πριν τις 10) για την καλύτερη επιλογή.