Στην καρδιά της Τραγέας, της εύφορης κοιλάδας στο εσωτερικό της Νάξου, το Χαλκί ήταν κάποτε η πρωτεύουσα του νησιού - πριν οι Βενετοί μετακινήσουν τη διοικητική έδρα στη Χώρα. Σήμερα είναι ένα ήσυχο ορεινό χωριό με βενετσιάνικη πλατεία, μεσαιωνικούς πύργους, βυζαντινές εκκλησίες και το αποστακτήριο Βαλληνδρά - που φτιάχνει το λικέρ κίτρο εδώ και 130 χρόνια στις ίδιες χάλκινες άμβυκες.
Το χωριό
Το Χαλκί βρίσκεται στο κέντρο της Νάξου, μέσα στην κοιλάδα της Τραγέας, που πήρε τόνομα από τα τραγιά - δηλαδή τον αγριελιό. Είναι κατάμεστο από ελιόδεντρα, αμπέλια, κιτριές και εσπεριδοειδή - μία από τις πιο εύφορες περιοχές του Αιγαίου. Η Τραγέα ήταν το αγροτικό σιτοβολώνας της Νάξου από την αρχαιότητα.
Η πλατεία του Χαλκίου είναι ίσως η πιο όμορφη χωριάτικη πλατεία της Νάξου - σκιερή από πλατάνια, με νεοκλασικά αρχοντικά και τα μαγαζιά να ανοίγουν αργά το πρωί. Το χωριό κρατά αμετάβλητη φυσιογνωμία από τον 17ο και 18ο αιώνα.
Το αποστακτήριο Βαλληνδρά
Το αποστακτήριο Βαλληνδρά ιδρύθηκε το 1896 από την οικογένεια Βαλληνδρά και παράγει από τότε αδιάλειπτα κίτρο - το χαρακτηριστικό λικέρ της Νάξου από φύλλα κιτριάς. Ο εξαγωγή κίτρου ξεκίνησε το 1928 και ταξίδεψε σε όλη την Ελλάδα. Σήμερα η παραγωγή είναι περιορισμένη γιατί ο αριθμός των κιτριών στο νησί έχει μειωθεί δραστικά.
Το αποστακτήριο λειτουργεί ως μουσείο - ξεναγείσαι δωρεάν, βλέπεις τις παλιές χάλκινες άμβυκες (καζάνια) που χρονολογούνται από τον 19ο αιώνα και χρησιμοποιούνται ακόμα, μαθαίνεις τη διαδικασία απόσταξης και δοκιμάζεις τις τρεις παραλλαγές: πράσινο (43% αλκοόλ, πιο δυνατό), λευκό (33%) και κίτρινο (30%, γλυκύτερο). Το γλυκό κίτρο είναι το πιο δημοφιλές. Πωλείται στο μαγαζί του αποστακτηρίου σε διάφορα μεγέθη.
Πύργος Μπαζαίου
Δύο χιλιόμετρα ανατολικά του Σαγκρί (στη διαδρομή προς Χαλκί) στέκεται ο Πύργος Μπαζαίου - πέτρινο τετραώροφο κτίσμα του 17ου αιώνα. Χτίστηκε αρχικά ως μοναστήρι και αργότερα αγοράστηκε από την οικογένεια Μπαζαίου. Σήμερα λειτουργεί ως πολιτιστικό κέντρο, φιλοξενώντας εκθέσεις τέχνης το καλοκαίρι και το Φεστιβάλ Νάξου τον Ιούλιο και τον Αύγουστο - με συναυλίες, θεατρικές παραστάσεις και λογοτεχνικές εκδηλώσεις.
Η αρχιτεκτονική του πύργου είναι αντιπροσωπευτική των Φραγκικών αμυντικών πύργων που οι Βενετοί φεουδάρχες έχτιζαν στις περιοχές τους ανά τις Κυκλάδες. Πάνω από 30 τέτοιοι πύργοι σώζονται σε όλη τη Νάξο.
Βυζαντινές εκκλησίες της Τραγέας
Η περιοχή γύρω από το Χαλκί κρύβει τη μεγαλύτερη συγκέντρωση βυζαντινών ναών στις Κυκλάδες. Η Παναγία Πρωτόθρονη στο ίδιο το Χαλκί χρονολογείται από τον 9ο αιώνα και διατηρεί τοιχογραφίες από τέσσερις διαφορετικές εποχές (9ος-13ος αιώνας) - σπάνια αρχαιολογική στρωματογραφία. Είναι ανοιχτή τις πρωινές ώρες.
Άλλες σημαντικές εκκλησίες της Τραγέας: Άγιος Γεώργιος Διασορίτης (11ος αιώνας) με ολοκληρωμένο τοιχογραφικό κύκλο, Παναγία Δαμνιώτισσα, Άγιοι Απόστολοι Μετοχίου - πολλές απαιτούν περπάτημα 10-30 λεπτών μέσα στα χωράφια. Η ομοσπονδιακή υπηρεσία τις φυλάει με το κλειδί διαθέσιμο στο γραφείο τουρισμού.
Πώς να επισκεφθείς
Το Χαλκί απέχει 17 χλμ από τη Χώρα, γύρω στα 25-30 λεπτά οδήγησης μέσω Σαγκρί. Ο δρόμος είναι ομαλός, χωρίς στροφές. Παρκάρισμα δωρεάν στην είσοδο του χωριού.
Ιδανικός χρόνος επίσκεψης: μέσα στη μέρα. Πρωί 10-12 για βόλτα και αποστακτήριο, μεσημεριανό σε ταβέρνα (“Γιαννούλης”, “Γεύσεις του Νεφέλη”), απόγευμα προς Φιλώτι και Απείρανθο ή επιστροφή στη Χώρα.
Στα μαγαζιά της πλατείας πωλούνται τοπικά: μέλι θυμαρίσιο, αρσενικό τυρί, γραβιέρα Νάξου ΠΟΠ, κίτρο, λάδι. Οι τιμές είναι χαμηλότερες από τη Χώρα.