Ο Απείρανθος (ή Απίρανθος, στην τοπική προφορά) είναι το δεύτερο μεγαλύτερο χωριό της Νάξου και χωρίς αμφιβολία το πιο εντυπωσιακό. Χτισμένο στις πλαγιές του βουνού Φανάρι σε υψόμετρο 600 μέτρων, με πλακόστρωτα από ντόπιο μάρμαρο που το κάνουν να αστράφτει στον ήλιο. Οι κάτοικοι μιλούν ακόμα κρητικό ιδίωμα - ίχνη της μετοίκισης Κρητικών στον 9ο και 10ο αιώνα μ.Χ. - και το χωριό φιλοξενεί πέντε μουσεία και τη μεγαλύτερη βιβλιοθήκη των Κυκλάδων.
Η κρητική καταγωγή
Σύμφωνα με τις πιο τεκμηριωμένες ιστορικές εκδοχές, ο Απείρανθος ιδρύθηκε από Κρητικούς κατά τον 9ο και 10ο αιώνα μ.Χ. Η μετοίκιση πιθανώς συνδέεται με τις αραβικές επιδρομές στην Κρήτη ή με μεταγενέστερες κρητικές μετακινήσεις προς τις Κυκλάδες. Ορισμένες πηγές αναφέρουν και Μικρασιάτες πρόσφυγες ως μέρος του πρώιμου πληθυσμού.
Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του χωριού: οι κάτοικοι διατηρούν ακόμα κρητικά γλωσσικά στοιχεία και κάποια από τα έθιμά τους (γάμοι, παιχνίδια, φαγητά) θυμίζουν Κρήτη παρά Κυκλάδες. Ακόμα και η γκάιντα του Απειράνθου, μουσικό όργανο που χρησιμοποιείται στα πανηγύρια, είναι κρητικής έμπνευσης.
Το μαρμαρόχτιστο χωριό
Ο Απείρανθος αποκαλείται “μαρμαρόχτιστο χωριό” επειδή τα στενά, οι αυλές, οι πλατείες και αρκετά κατώφλια είναι από ντόπιο μάρμαρο - το ίδιο μάρμαρο που εξορύσσεται 5 χιλιόμετρα μακριά, στα Κινίδαρου και τη Σκαδό. Στο φως του μεσημεριού η πέτρα φωτίζεται με κίτρινες και λευκές αποχρώσεις.
Η αρχιτεκτονική είναι μεσαιωνική με βενετσιάνικες επιρροές: στενοί δρόμοι σε σχήμα λαβύρινθου, διώροφα πέτρινα σπίτια με μικρά παράθυρα και ξύλινες πόρτες, καμάρες που γεφυρώνουν τους δρόμους. Στην κεντρική πλατεία (Πλατεία Νικόδημου) δεσπόζει ο Πύργος Ζευγολή, βενετσιάνικος πύργος του 17ου αιώνα που φιλοξενεί λαογραφικά εκθέματα.
Τα πέντε μουσεία
Ο Απείρανθος έχει πέντε μουσεία - περισσότερα από οποιοδήποτε άλλο χωριό των Κυκλάδων:
Το Αρχαιολογικό Μουσείο εκθέτει ευρήματα από νεολιθικές και κυκλαδικές θέσεις της περιοχής - πρωτοκυκλαδικά ειδώλια, αγγεία, εργαλεία 4500-2000 π.Χ.
Το Γεωλογικό Μουσείο είναι ένα από τα μεγαλύτερα του είδους στην Ελλάδα, με πάνω από 2.500 σπάνια πετρώματα, ορυκτά και απολιθώματα.
Το Λαογραφικό Μουσείο στον Πύργο Ζευγολή παρουσιάζει εργαλεία, ενδυμασίες, σκεύη της παραδοσιακής ζωής του Απειράνθου.
Το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας εστιάζει στη χλωρίδα και πανίδα της Νάξου.
Το Μουσείο Καλών Τεχνών φιλοξενεί έργα Ναξιωτών καλλιτεχνών.
Όλα είναι μικρά και εύκολα να τα δεις σε μία μέρα. Εισιτήρια 2-3 ευρώ το καθένα ή ενιαίο 8 ευρώ.
Η βιβλιοθήκη Νίκου Γλέζου
Στο χωριό βρίσκεται η βιβλιοθήκη Νίκου Γλέζου - η μεγαλύτερη των Κυκλάδων. Ο Απείρανθος είναι γενέτειρα του Μανώλη Γλέζου, του αριστερού πολιτικού, δημοσιογράφου και αντιστασιακού που στις 30 Μαΐου 1941 σκαρφάλωσε με τον Λάκη Σάντα στην Ακρόπολη και κατέβασε τη γερμανική σημαία - μία από τις πρώτες πράξεις αντίστασης στην κατεχόμενη Ευρώπη. Ο Γλέζος έζησε ως τα 97 του χρόνια (πέθανε το 2020).
Πανηγύρια και ζωή
Στις 24-26 Αυγούστου ο Απείρανθος γιορτάζει τη μνήμη του Αγίου Φανουρίου με πανηγύρι που τραβάει ντόπιους κυρίως - 3 βραδιές χορού, βιολί, λαούτο και γκάιντα στην πλατεία. Είναι από τα πιο αυθεντικά πανηγύρια του Αιγαίου.
Ο Δεκαπενταύγουστος γιορτάζεται στην Παναγία Απειραντίτισσα με τοπική λειτουργία και κουμουλιαστά - τα παραδοσιακά κρέπες-πιτάκια του χωριού.
Πώς να επισκεφθείς
Ο Απείρανθος απέχει 32 χλμ από τη Χώρα, περίπου 50 λεπτά οδήγηση μέσω Φιλωτίου. Ο δρόμος είναι ομαλός αλλά πολύ στριφογυριστός - όχι ιδανικός για όσους ζαλίζονται. Παρκάρισμα στην είσοδο του χωριού (το χωριό είναι πεζοδρομημένο).
Ιδανική επίσκεψη: μέσα-απόγευμα. Φάε σε ταβέρνα (“Λεύκες”, “Ροτόντα”) - οι τιμές είναι χαμηλότερες από τη Χώρα και το φαγητό σπιτικό. Δοκίμασε πατούδα (πίτα με τυρί), αρσενικό κρασόμελο, παστούρμα Απειράνθου.
Διανυκτέρευση: αρκετά πέτρινα studios και ξενώνες, 60-120 ευρώ τη βραδιά. Αν θες να ζήσεις τον Απείρανθο σε ησυχία, μένεις 1-2 βραδιές και κατεβαίνεις στις παραλίες την υπόλοιπη εβδομάδα.