Στις πρόποδες του Ζας, το Φιλώτι είναι ένα από τα τρία βασικά χωριά της ορεινής Νάξου - μαζί με το [Χαλκί](/proorismoi/ellada/naxos/chalki-tragea) και τον [Απείρανθο](/proorismoi/ellada/naxos/apeiranthos). Είναι ο τόπος εκκίνησης για όσους θέλουν να ανεβούν στην ψηλότερη κορυφή των Κυκλάδων (1.003 μέτρα), να επισκεφθούν το Σπήλαιο του Δία όπου κατά τον μύθο γεννήθηκε ο πατέρας των θεών, και να γνωρίσουν τη Νάξο πέρα από τις παραλίες.
Το χωριό Φιλώτι
Το Φιλώτι είναι αμφιθεατρικά χτισμένο στις δυτικές πλαγιές του Ζας, σε υψόμετρο 350-450 μέτρων. Είναι το τρίτο μεγαλύτερο χωριό της Νάξου σε πληθυσμό μετά τη Χώρα και τον Απείρανθο. Διατηρεί ζωντανή αγροτική παραγωγή - ελιές, σταφύλια, κρέατα, τυριά - που εφοδιάζει τις ταβέρνες της Χώρας.
Στην κεντρική πλατεία δεσπόζει ο πλάτανος και η εκκλησία της Παναγίας Φιλωτίτισσας, ναξιακής μαρμάρινης αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα. Η εκκλησία φιλοξενεί ένα από τα μεγαλύτερα πανηγύρια του νησιού στις 15 Αυγούστου, με 3 ημέρες χορό και βιολί στην πλατεία.
Τα στενά του Φιλωτίου είναι λιγότερο εντυπωσιακά από αυτά του Απειράνθου (καμία μαρμαροστρώση), αλλά πιο αυθεντικά: ζωντανά μαγαζάκια που σερβίρουν την περιοχή, παραδοσιακά καφενεία, αγροτικός κόσμος. Η ταβέρνα “Μπαμπούλας” στην πλατεία θεωρείται από πολλούς η καλύτερη ορεινή της Νάξου - δοκίμασε πατούδα και ναξιακό βοδινό.
Το βουνό Ζας
Το Ζας (ή Ζευς) είναι 1.003 μέτρα ύψος και η ψηλότερη κορυφή ολόκληρης της Κυκλαδικής συστοιχίας - ψηλότερο και από το Προφήτη Ηλία της Σαντορίνης (567μ) και το Έλατος της Άνδρου (994μ). Από την κορυφή φαίνονται η Πάρος, η Σαντορίνη, η Ίος, η Αμοργός, ακόμα και η Κρήτη σε καλό καιρό.
Σύμφωνα με τη μυθολογία, το βουνό συνδέεται με τα παιδικά χρόνια του Δία - γι’ αυτό και πήρε τόνομα από τον ίδιο τον θεό. Το Σπήλαιο του Δία στις βόρειες πλαγιές του Ζα ήταν, σύμφωνα με μία από τις τοπικές μυθολογικές εκδοχές, το μέρος όπου μεγάλωσε ο Δίας κρυμμένος από τον Κρόνο. Είναι σπήλαιο πραγματικό, βάθους 80-90 μέτρων, με σταλακτίτες - απαιτεί φακό για επίσκεψη.
Η ανάβαση
Υπάρχουν δύο κύριες διαδρομές για την κορυφή:
Από Αγία Μαρίνα (η εύκολη). 5 χλμ συνολικά (πάνω-κάτω), 500 μέτρα υψομετρική διαφορά, 2-3 ώρες περίπατος. Δεν περνά από το Σπήλαιο. Ξεκινάς από τη μικρή εκκλησία της Αγίας Μαρίνας στα ψηλά του Φιλωτίου, ακολουθείς μονοπάτι μαρκαρισμένο.
Από Πηγή Αρία (η πλήρης). Ξεκινάει από την πηγή Αρία (Fontaine d’Aria στους χάρτες), περνά από το Σπήλαιο του Δία και ανεβαίνει στην κορυφή. Συνολικά 7-8 χλμ, 600 μέτρα υψομετρική διαφορά, 4-5 ώρες. Πιο κουραστική αλλά πιο εντυπωσιακή.
Σε όποια διαδρομή και να επιλέξεις, χρειάζεσαι: παπούτσια πεζοπορίας (όχι πέδιλα), 2 λίτρα νερό το άτομο, καπέλο, αντηλιακό. Τους θερινούς μήνες ξεκίνα πριν τις 8 το πρωί - μετά τις 11 ο ήλιος είναι αφόρητος και δεν υπάρχει σχεδόν καθόλου σκιά. Άνοιξη και φθινόπωρο η ανάβαση είναι πολύ πιο ευχάριστη.
Στην κορυφή υπάρχει μικρή πέτρινη πυραμίδα και τριγωνομετρικό σημείο. Δεν υπάρχει καντίνα, ταβέρνα ή νερό. Σήμα κινητού καλό.
Πανηγύρια και ζωή
Στις 14-16 Αυγούστου το Φιλώτι γεμίζει για το πανηγύρι της Παναγίας. Στις 15 το πρωί λειτουργία, το βράδι χορός στην πλατεία ως το πρωί - βιολί, λαούτο, κουμουλιαστά, παστούρμα και ντόπιο κρασί. Είναι από τα πιο πολυσύχναστα πανηγύρια του Αιγαίου και τραβάει Ναξιώτες της διασποράς.
Πώς να επισκεφθείς
Το Φιλώτι απέχει 22 χλμ από τη Χώρα, 35-40 λεπτά οδήγηση. Στη διαδρομή περνάς από Σαγκρί και Χαλκί. Παρκάρισμα στην κεντρική πλατεία ή στην είσοδο.
Για ολοκληρωμένη ορεινή μέρα: πρωί στο Χαλκί και στο αποστακτήριο, μεσημέρι Φιλώτι (φαγητό), απόγευμα Απείρανθος. Αν θες ανάβαση στο Ζας, αυτό είναι μόνο του ολοκληρωμένη μέρα - ξεκίνα πρωί, μεσημεριανό στο Φιλώτι μετά την κατάβαση.
Διανυκτέρευση: λίγα πέτρινα studios και ξενώνες, ίδιες τιμές με Απείρανθο (60-100 ευρώ). Λιγότερες επιλογές, πιο τοπική ατμόσφαιρα.